Żylaki to przewlekła choroba żył, gdzie zastawki żylne zawodzą, a krew zalega w nogach. Dotyczy 30% dorosłych, częściej kobiet.
Przyczyny to genetyka + styl życia – część da się kontrolować.
Budowa i mechanizm powstawania
Żyły nóg pompują krew w górę przeciw grawitacji. Zastawki zapobiegają cofaniu się krwi. Ich osłabienie → stagnacja → poszerzenie żył → „pajączki” i grube powrozy.
Główne stadia:
- Początkowe: Cienkie niebieskie nitki, ciężkość nóg
- Zaawansowane: Poszerzone żyły, obrzęki, skurcze
- Powikłane: Wysypki, owrzodzenia
Genetyka i dziedziczność – nie do zmiany
Jeśli rodzice mają żylaki, ryzyko rośnie 4–5 razy. Słabe ściany i zastawki to cecha dziedziczna.
| Obciążenie rodzinne | Ryzyko żylaków |
|---|---|
| Jeden rodzic | 40–50% |
| Oba rodziców | 80–90% |
Styl życia – główne modyfikowalne przyczyny
Siedzący tryb i długie stanie
Ponad 6 godz. na nogach/dzień zwiększa ciśnienie żylne o 50%. Krew zalega.
Najbardziej ryzykowne zawody: sprzedawcy, kucharze, kierowcy.
Zapobieganie:
- Co godzinę 2–3 min rozruch
- Pończochy uciskowe przy staniu
- Nogi do góry wieczorem
Nadwaga i otyłość
Każde 10 kg więcej = +20% ciśnienia. Tłuszcz uciska żyły.
| BMI | Ryzyko żylaków |
|---|---|
| <25 | Bazowe |
| 25–30 | +60% |
| >30 | +150% |
Brak ruchu
Brak „pompy cielesnej” łydek zatrzymuje odpływ krwi.
Zmiany hormonalne u kobiet
Ciąża – najczęstszy wyzwalacz
Żylaki dotykają 40% ciężarnych (II–III trymestr).
Przyczyny: +40% objętości krwi, ucisk płodu, progesteron osłabia ściany.
Profilaktyka w ciąży:
- Pończochy I–II klasy
- Spacery 30 min/dzień
- Sen na lewym boku
Antykoncepcja i HRT
Estrogeny osłabiają żyły u predysponowanych.
Menopauza
Wahania hormonalne pogarszają elastyczność.
Wiek i zużycie żył
Po 40. roku elastyczność spada, zastawki zawodzą częściej (+10–15%/dekadę).
Pozostałe czynniki ryzyka
- Palenie: Uszkadza naczynia
- Zaparcie: Nadmierne parcie
- Przegrzewanie: Sauna, gorące kąpiele
- Ciasna odzież: Uciska pachwiny
Punkty ryzyka:
| Czynnik | Punkty |
|---|---|
| Obciążenie rodzinne | 3 |
| BMI >30 | 2 |
| Ciąża | 2 |
| Praca siedząca | 2 |
| Wiek >50 | 1 |
| >6 pkt = wysokie ryzyko |
Objawy wymagające wizyty u lekarza
- Ból, skurcze w spoczynku
- Ciężkie nogi mimo odpoczynku
- Brązowienie skóry, swędzenie
- Obrzęki nie schodzą
Profilaktyka – zacznij już dziś
- Ruch: Szybki spacer, pływanie (150 min/tydz.)
- Nogi do góry: 15 cm nad serce 2×15 min
- Kompresja: Profilaktyczne pończochy
- Waga: BMI 18,5–24,9
- Dieta: Wit. C/E, flawonoidy