Dąb szypułkowy

Dąb szypułkowy – ( Quercus robur )

Drzewo to występuje w całym kraju i w całej Europie, aż po Ural i Kaukaz na wschodzie.

Dąb bezszypułkowy dostarcza surowców o podobnych właściwościach.
Inna nazwa dębu szypułkowego – dąb pospolity.

Surowce lecznicze
W celach leczniczych zbiera się korę, czasem liście i owoce oraz naroślą na liściach – galasy (dębianki).

Substancje lecznicze
Kora dębu jest bogata w garbniki, kwasy fenolowe, flawonoidy, terpeny i związki żywicowe.

Galasy zawierają dużo garbników, poza tym zawierają niewielkie ilości kwasu galusowego i ciągowego.

Zbiór i konserwacja
Korę zdejmuje się z młodych 2-5 letnich pędów na wiosnę, przed rozwinięciem się pączków, jedynie z drzew ścinanych dla celów gospodarczych. Grubość kory nie powinna przekraczać 1-2 cm.

Działanie;
przeciwbiegunkowe, dezynfekujące, przeciwkrwotoczne.

Garbniki kory dębowej łączą się trwale z białkami i utrudniają przenikanie wody do światła jelit. U ludzi z prawidłową czynnością jelit powodują więc zaparcia, ale u chorych z biegunką przywracają prawidłową czynność jelit i prawidłowe wypróżnienie. Garbniki mają właściwości bakteriobójcze. Spożywane doustnie niszczą drobnoustroje jamy ustnej i przewodu pokarmowego, m.in. pałeczki okrężnicy, duru, czerwonki, a nawet prątki gruźlicy. Niszczą także bakterie oporne na działanie antybiotyków. Wyciągi z kory dębowej mogą być używane w nieżytach żołądka i jelit, w chorobach z nadmierną produkcją śluzu w przewodzie pokarmowym, w chorobach układu moczowego i krwawieniach z narządu rodnego. Stosowane zewnętrznie, mogą być pomocne w leczeniu ropiejących ran, czyraków i stanów zapalnych śluzówek jamy ustnej i gardła. Przynoszą ulgę w upławach oraz w stanach zapalnych żylaków odbytu. Znoszą nadmierne pocenie się nóg.

Wyciągi z galasów zawierają taninę i również mają działanie ściągające, przeciwbakteryjne i przeciwkrwotoczne. Okłady z galasów przy oparzeniach znoszą ból, są pomocne w leczeniu biegunek i mogą być odtrutką w przypadkach zatruć metalami ciężkimi i alkaloidami.

Mielone żołędzie mogą być używane do przygotowywania namiastki kawy. Odwar ze sproszkowanych żołędzi medycyna ludowa poleca jako środek przeciw wzdęciom oraz w biegunkach i nieżytach żołądka.

Czosnek pospolity

Czosnek pospolity – ( Allium sativum )

Czosnek jest znany i uprawiany od tysięcy lat. W Starożytności uważano, że podnosi ducha i zwiększa męstwo w boju. Słowianie twierdzili, że chroni przed ukąszeniem żmii. W Chinach czosnek z cukrem i olejem był stosowany do usuwania zmęczenia po bardzo ciężkiej pracy. W Egipcie podawano go budowniczym piramid. W Afryce rybacy smarując swe ciała czosnkiem zabezpieczali się przed krokodylami. Od dawna też używano czosnku w celach leczniczych. W XVI wieku uważano, że może on ochronić przed zachorowaniem na dżumę i gruźlicę, a także przed zatruciami.
Inna nazwa: czosnek właściwy.

Surowce lecznicze
W celach leczniczych wykorzystuje się świeże cebulki czosnku.

Substancje lecznicze
Czosnek zawiera olejek eteryczny, w skład którego wchodzą organiczne związki siarki, takie jak alliina i skordynina A i B. Rozpadowi enzymatycznemu alliiny do allicyny, jakie następuje po przekrojeniu lub rozgnieceniu czosnku, zawdzięcza on swój intensywny i charakterystyczny zapach. Ponadto czosnek zawiera flawonoidy, flawony i witaminy z grupy B, a najwięcej witaminy B1, związki śluzowe, cukry, pektyny i sole mineralne, a wśród nich związki selenu, wapnia, fosforu, żelaza i magnezu oraz niewielkie ilości uranu. Liście czosnku zawierają prowitaminę A, witaminy B1, PP i C.

Zbiór i konserwacja
Główki czosnku zbiera się w końcu września i w październiku, kiedy już obumierają liście.

Działanie;
dezynfekujące, obniżające ciśnienie tętnicze krwi, żołądkowe, poprawiające przemianę materii.

Związki czynne zawarte w czosnku mają silne działanie bakteriobójcze i to w bardzo niewielkich stężeniach, niszczą grzyby i pierwotniaki. Czosnek spożywany doustnie niszczy drobnoustroje przewodu pokarmowego, a jeszcze silniej układu oddechowego. Może być używany do leczenia przewlekłych biegunek bakteryjnych a także zapaleń gardła, krtani i oskrzeli.

Czosnek obniża ciśnienie tętnicze krwi i zmniejsza napięcie mięśni gładkich naczyń, działa przeciw miażdżycowe, zapobiega bowiem odkładaniu się w ścianach naczyń złogów cholesterolu. Poprawia przemianę tłuszczów w organizmie.

Na żołądek i wątrobę czosnek działa pobudzająco, zwiększa ilość wytwarzanego soku żołądkowego i żółci, co poprawia trawienie. Znosząc skurcze mięśni gładkich przewodu pokarmowego i dróg żółciowych, ułatwia przepływ żółci do dwunastnicy, znosi kolki i bóle brzucha. Może być wykorzystany w leczeniu przewlekłych nieżytów żołądka z niedokwaśnością soku żołądkowego oraz w stanach upośledzonego wytwarzania żółci.

Czosnek niszczy pasożyty przewodu pokarmowego, a stosowany do lewatyw może być używany do walki z owsikami u dzieci, dezynfekuje także drogi moczowe i niszczy bakterie oporne na antybiotyki.

Związki czynne czosnku znoszą bóle głowy i ułatwiają zasypianie.

Stosowany zewnętrznie może być pomocny w leczeniu trudno gojących się ran, ropni, czyraków.

Dla złagodzenia przykrego zapachu czosnku można polecać jednoczesne spożywanie z nim i łyżeczki mielonego kminku, czarnuszki lub natki pietruszki.

Cykoria podróżnik

Cykoria podróżnik – ( Cichorium intybus )

Popularna roślina występująca w całym kraju, na nieużytkach, glebach piaszczystych i kamienistych. Może być uprawiana. Wyhodowano odmiany o bardzo rozwiniętym systemie korzeniowym, które są używane jako namiastki kawy i odmiany liściowe na sałatki.
Inne nazwy: podróżnik pospolity, podróżnik błękitny, podróżnik polny, cykoria zwyczajna, cykoria dzika.

Surowce lecznicze
W celach leczniczych mogą być wykorzystane korzenie i ziele.

Substancje lecznicze
W soku mlecznym jaki wypływa po przekrojeniu korzenia znajduje się wiele cennych związków, najważniejsze to substancje gorzkie, fitosterole, kwasy polifenolowe, goryczka intybina, niewielkie ilości olejku eterycznego, śluz, sole mineralne oraz dość dużo substancji zapasowej inuliny. Ziele cykorii zawiera witaminy z grupy B i C.

Zbiór i konserwacja
Ziele na lekarstwo zbiera się na początku kwitnienia w lipcu.

Korzenie zaś wykopuje się w końcu października. Po opłukaniu i rozdrobnieniu suszymy szybko w temperaturze do 4O°C. Zbyt wolne suszenie może spowodować sczernienie korzeni i utratę ich własności.
o podobnym działaniu. Cykoria dostarcza do organizmu ludzkiego wiele mikroelementów. Ziele cykorii może być używane zewnętrznie w przypadkach chorób skóry, takich jak wysypka i wyprysk.

Działanie;
żółciopędne, żołądkowe, moczopędne.

Związki zawarte w cykorii wpływają przede wszystkim na pobudzenie wątroby do produkcji żółci i żołądka do produkcji soku żołądkowego, co poprawia trawienie i przyswajanie pokarmów. Cykoria może być więc polecana w przypadkach zmniejszonej produkcji żółci przez wątrobę, w bezsoczności soku żołądkowego, w nieżytach żołądka i jelit.

Od wieków medycyna ludowa zalecała cykorię jako lek poprawiający przemianę materii, wzmagający łaknienie i ułatwiający trawienie. Substancje, które odkryto w cykorii, udowadniają, że poglądy te były słuszne.

Cykoria posiada również działanie moczopędne, lecz nie jest ono zbyt silne i dla wzmocnienia efektu trzeba ją łączyć z innymi ziołami.

Chaber bławatek

Chaber bławatek – ( Centaurea cyanus )

Roślina pospolita, rośnie w całym kraju, często na glebach ubogich, na nieużytkach, ugorach i miedzach. Występuje jako chwast w uprawach zbóż i okopowych. Kwitnie od maja do września. Inne nazwy: bławat, modrak, bławatek, wasilek, chaber zbożowy, wołoszek.

Surowce lecznicze
Dla celów leczniczych zbiera się kwiaty języczkowe (niezupełnie rozwinięte, mające wygląd pędzelków).

Substancje lecznicze
Kwiaty chabru zawierają antocyjany, z których najważniejszymi są cyjanina i pelargina, kwasy organiczne, niewielkie ilości garbników i sole mineralne, a przede wszystkim duże ilości manganu.

Zbiór i konserwacja
Kwiaty zbieramy jeszcze niezupełnie rozwinięte, mające wygląd pędzelków, tzw. kwiaty języczkowe. Należy wyskubywać z koszyczków niebieskie płatki i suszyć w miejscach przewiewnych, ocienionych, w temperaturze nie wyższej niż 35°C. Po wysuszeniu prawidłowo zebrane płatki nie tracą barwy. Jeżeli wśród ususzonych płatków dużą część stanowią jasne i wypłowiałe, oznacza to, że zebrano je nazbyt rozwinięte. Suszone kwiaty chabru należy przechowywać w szczelnie zamkniętych pudełkach.

Działanie;
moczopędne, przeciwzapalne.

Związki czynne zawarte w kwiatach chabru mają łagodne działanie moczopędne, mogą być stosowane w chorobach z upośledzoną czynnością wytwarzania moczu przez nerki, w zespole nerczycowym, w niewydolności krążenia, w zapaleniach kłębków nerkowych i zapaleniach miedniczek nerkowych. Zapobiegają tworzeniu się złogów w drogach moczowych.

Wyciągi z chabru są skuteczne w stanach zapalnych oczu, a mianowicie w zapaleniach spojówek, zapaleniach brzegów powiek, w nadwrażliwości na promienie słoneczne, a także w przypadkach nadwrażliwości na promieniowanie z ekranów telewizorów. Wyciągi z chabru mogą być używane do płukań i kompresów w zapaleniach błon śluzowych.

Cebula zwyczajna

Cebula zwyczajna – (Allium cepa )

Ojczyzną cebuli jest Azja Środkowa. Znana była już w starożytnej Persji i Grecji. Na całym świecie uprawianych jest kilkaset odmian tej rośliny. Inna nazwa: cebula ogrodowa, dymka, skulibaba.

Surowce lecznicze
W leczeniu wykorzystuje się cale świeże cebule, liście oraz sok.

Substancje lecznicze
Cebula zawiera witaminy, głównie C, ponadto prowitaminę A i witaminy B1, B2, PP, olejek eteryczny, organiczne związki siarki, saponiny, flawonoidy, sole wapnia, fosforu, magnezu, żelaza, cynku i selenu.

Zbiór i konserwacja
Cebulę dla celów leczniczych zbierać można przez cały okres wegetacji.

Działanie;
dezynfekujące, obniżające ciśnienie tętnicze krwi, moczopędne, poprawiające przemianę materii, wykrztuśne.

Cebula od wieków była używana jako lek na szkorbut, czyli ostro wyrażoną awitaminozę C. Zabierali ją w dalekie rejsy żeglarze i na dalekie wyprawy polarnicy. Choć cebula nie należy do najbogatszych pod względem zawartości witaminy C roślin, to jednak jej dostępność, łatwość uprawy i przechowywania sprawiły, że przez wieki była jednym z głównych źródeł tej witaminy.

Związki zawarte w cebuli mają właściwości bakteriobójcze, niszczą także bakterie oporne na działanie antybiotyków. Zapach i właściwości bakteriobójcze cebuli wynikają m.in. z zawartości organicznych związków siarki, które są aktywne nawet w bardzo małych stężeniach.

Cebula, poza niedoborami witaminy C, może uzupełniać w organizmie człowieka niedobory witamin A, B1, B2, PP, a także wielu mikroelementów, przede wszystkim cynku, ważnego czynnika w odporności przeciwwirusowej, selenu – czynnika przeciwmiażdżycowego, fosforu – budulca kości, żelaza – składnika hemoglobiny, czerwonego barwnika krwi i podstawowego przenośnika tlenu, oraz wapnia.

Związki czynne zawarte w cebuli zwiększają ilość wydalanego moczu, obniżają ciśnienie tętnicze krwi. Obecność saponin uzasadnia stosowanie cebuli jako leku skutecznego w leczeniu suchego kaszlu. Saponiny zwiększają bowiem ilość wytwarzanej plwociny i rozrzedzają ją, co powoduje, że oskrzela mogą oczyszczać się znacznie łatwiej i skuteczniej.

Sok z cebuli może być używany jako lek w zapaleniach żył, żylakach odbytu, a także jako lek przeciwpasożytniczy. Wdychanie tego soku przynosi ulgę w katarach.

Cebula stosowana zewnętrznie może być lekiem na rany, czyraki, oparzenia i odmrożenia, a także w walce z piegami i trądzikiem. Może być przykładana na bolące miejsca w przypadkach bólów kostnych, stawowych i nerwobólów.

Przeciwwskazaniem do stosowania cebuli są ciężkie choroby nerek i wątroby, ostre choroby przewodu pokarmowego, nasilona niewydolność serca.

Cebula i jej sok mogą być używane do zwalczania szkodników roślin.

Brzoza brodawkowata

Brzoza brodawkowata – ( Betula verrucosa )

Brzoza występuje w lasach, na obrzeżach pól, przy drogach i na łąkach. Rośnie w całej Europie. W Azji od gór Ałtaj na południu po Zachodnią Syberię.
Inne nazwy: brzoza biała, brzezina.

Surowce lecznicze
W celach leczniczych używane są liście, pączki, sok i czyr (guzowata narośl na pniu).

Substancje lecznicze
Liście zawierają saponiny, flawonoidy, związki terpenowe, garbniki katechinowe, kwasy organiczne, niewielkie ilości olejku eterycznego, substancje żywicowe i sole mineralne.
Czyr zawiera związki sterolowe i trójterpeny.

Działanie;
liście – moczopędne, napotne, wzmagające przemianę materii, bakteriobójcze;
czyr – wzmacniające, przeciwzapalne.

Zbiór i konserwacja
Liście należy zbierać młode, jeszcze niezupełnie rozwinięte, lepkie, pokryte żywicową substancją. Suszyć w cienkich warstwach w miejscach przewiewnych i ocienionych, w temperaturze nie wyższej niż 45°C. Przechowywać chroniąc od światła.

Pączki – zbiera się zimą, wyłącznie z drzew ściętych lub gałęzi przeznaczonych na miotły. Suszymy w miejscach ocienionych.

Sok – uzyskuje się wczesną wiosną, gdy zaczynają nabrzmiewać pąki, po głębokim nacięciu gałęzi lub wywierceniu otworu w pniu. Pamiętać trzeba, aby po pobraniu soku zatkać otwór nacięty w drzewie.

Czyr brzozowy – mylnie nazywany hubą i z hubą często mylony – jest charakterystyczną naroślą (grzyba Innotus obliquus, który przerasta pień) o popękanej w różnych kierunkach powierzchni, wyglądem przypomina czeczotę, ale w odróżnieniu od czeczoty jej przekrój jest zabarwiony na czarno.

Działanie;
Liście brzozy pobudzają wydzielanie moczu, a z nim produktów przemiany materii, oraz dezynfekują drogi moczowe: Mogą być polecane w chorobach nerek powodujących zmniejszone wydzielanie moczu, w kamicy moczowej, w przewlekłych zakażeniach, w obrzękach pochodzenia sercowego, a także w gośćcu przewlekłym postępującym oraz w skazie moczanowej. Z chorób skóry, w których mogą być pomocne liście brzozy wymienić trzeba zapalenie łojotokowe, trądzik młodzieńczy i łuszczycę. Liście brzozy mogą być użyteczne w leczeniu uszkodzeń wątroby spowodowanych stosowaniem silnych środków chemicznych.

Pączki, w odróżnieniu od liści, nie odznaczają się tak silnymi właściwościami moczopędnymi, posiadają jednak silne działanie napotne, żółciopędne i przeciwzapalne.

Świeży sok z brzozy od tysięcy lat był używany do kuracji wzmacniających. Jest szczególnie cenny dla ludzi w wieku podeszłym lub po ciężkich chorobach. Wzmacnia siły organizmu, reguluje przemianę materii, zapobiega tworzeniu się kamieni moczowych. Jest korzystny w chorobach skóry i wątroby. Stosowany zewnętrznie, może być przydatny w walce z piegami, zapobiega przetłuszczaniu się włosów.

Czyr brzozowy był uważany przez medycynę ludową za lek przeciwnowotworowy. Badania polskich i rosyjskich uczonych wykazały, że zwiększa on odporność organizmu. Co ciekawe, poprawia samopoczucie chorych z zaawansowanymi stadiami choroby nowotworowej. Działa przeciwzapalnie na śluzówki przewodu pokarmowego i narządów rodnych. Czyr może być stosowany w przewlekłych nieżytach i toksycznych uszkodzeniach wątroby. Może być używany do płukania jamy ustnej i w przypadkach zaparć, w zapaleniach pochwy i szyjki macicy.

Borówka czernica

Borówka czernica – ( Vaccinum myrtillus )

Od ciemnej barwy owoców nazywana popularnie czarną jagodą lub jagodą. Występuje w lasach całego kraju, zwłaszcza w borach iglastych.
Inne nazwy tej rośliny: czernica, jagodzina, borownia.

Surowce lecznicze
W celach leczniczych używane są owoce i liście borówki czernicy.

Substancje lecznicze
Owoce zawierają dość dużo garbników katechinowych, antocyjany, kwasy organiczne, karotenoidy, pektyny, witaminy B2 i C.

Liście również są bogate w garbniki, flawonoidy, trójterpeny, kwasy organiczne oraz sole mineralne, z których najwięcej jest związków manganu. Ponadto w liściach występuje substancja podobna w działaniu do insuliny.

Zbiór i konserwacja
Liście należy zbierać w czasie kwitnienia w maju i czerwcu. Suszyć rozkładając cienką warstwą w miejscach ocienionych lub w suszarniach, w temperaturze nie wyższej niż 35°C.

Owoce zbierać należy jędrne, tuż przed całkowitym dojrzeniem, od lipca do września. Suszyć można w miejscach ocienionych lub w suszarniach, w temperaturze nie wyższej niż 40°C i dosuszać w temp. 60°C.

Działanie;
owoce – przeciwbiegunkowe, dezynfekujące, przeciwkrwotoczne.

Owoce borówki czernicy (jagody) od wieków były używane jako lek przeciwbiegunkowy. Dziś także nie straciły tego znaczenia. Substancje czynne w nich zawarte hamują przepuszczalność błon śluzowych, zmniejszają wydalanie ze stolcami wody, niszczą w przewodzie pokarmowym wiele rodzajów bakterii chorobotwórczych, nawet te, które są oporne na antybiotyki. Mają także działanie przeciwzapalne i przeciwkrwotoczne. Uszczelniają ściany naczyń włosowatych. Karotenoidy zawarte w owocach borówki czernicy poprawiają widzenie, szczególnie widzenie w nocy, a także wiążą toksyny bakteryjne oraz inne toksyny w przewodzie pokarmowym.

Świeże owoce mają właściwości przeciwrobacze i mogą być pomocne w walce z glistami i owsikami.

Liście borówki czernicy, ze względu na zawartość garbników, są skutecznym lekiem w biegunkach i nieżytach jelit, szczególnie korzystne w leczeniu dzieci najmłodszych i niemowląt. Wywary z nich mogą być używane do lewatyw w walce z owsikami.

W liściach borówki czernicy zawarta jest substancja, która obniża poziom cukru we krwi, stąd korzystne działanie przy leczeniu cukrzycy, zwłaszcza w postaciach łagodniejszych i wczesnych okresach choroby. Zastrzec trzeba, że liście borówki czernicy są lekiem jedynie uzupełniającym leczenie cukrzycy, a przy dłuższym stosowaniu mogą pozwolić na zmniejszenie dawek innych leków, zawsze jednak tylko pod kontrolą lekarza.

Borówka Brusznica

Borówka Brusznica – ( Vaccinium vitis-idaea )

Roślinę tę można łatwo spotkać w lasach całego kraju, najczęściej w suchych, iglastych borach, a także na słonecznych polanach. Często kwitnie i owocuje dwukrotnie. Po raz pierwszy kwitnie w maju i czerwcu bladoróżowymi kwiatami i owocuje w lipcu, sierpniu i wrześniu. Drugi raz zakwita i owocuje w październiku, a nawet w listopadzie.
Inne nazwy: borówka wiecznozielona, brusznica, czerwienica, czerwona jagoda-kamioneczka, gogodza.

Surowce lecznicze
Dla celów leczniczych wykorzystuje się głównie liście, choć związki lecznicze występują także w owocach borówki.

Substancje lecznicze
Liście zawierają glikozydy, z których najważniejszym jest arbutyna oraz flawonoidy, np. hiperozyd. Prawie jedną piątą ciężaru stanowią garbniki. Ponadto liście borówki zawierają kwasy organiczne oraz sole mineralne, najwięcej związków magnezu.

Owoce zawierają antocyjany, karotenoidy, garbniki, kwasy organiczne, witaminy A i C, pektyny oraz cukry.

Zbiór i konserwacja
Liście, wyłącznie zdrowe, zrywa się późną jesienią lub wczesną wiosną. Liście te suszymy w miejscach przewiewnych, ocienionych, w temperaturze nie wyższej niż 20°C. Przechowujemy w workach i papierowych torbach.

Owoce na lekarstwo zrywa się niezbyt dojrzale i rozkłada cienką warstwą do suszenia.

Działanie;
liście – dezynfekujące drogi moczowe, przeciwzapalne, ściągające; owoce – moczopędne, ściągające, dietetyczne.

Substancje czynne zawarte w liściach borówki zwiększają wydzielanie moczu, a z nim szkodliwych produktów przemiany materii. Niszczą bakterie w układzie moczowym i to często szczepy odporne na działanie wielu antybiotyków. Korzystne jest użycie liści borówki w przypadkach przewlekłych zakażeń układu moczowego, w kamicy moczowej. Podobnie jak na układ moczowy, związki zawarte w liściach borówki działają dezynfekujące na przewód pokarmowy. Znoszą wzdęcia brzucha i są dobrym lekiem w niezbyt nasilonych biegunkach oraz kamicy żółciowej. Związki czynne z liści borówki uszczelniają naczynia włosowate i znoszą stany zapalne w tych naczyniach.

Owoce borówki brusznicy poza tym, że są surowcem do przyrządzania konfitur i wyśmienitym dodatkiem do mięs, są przede wszystkim cennym źródłem witaminy C. Flawonoidy w nich zawarte wzmacniają ściany naczyń i zapobiegają ich łatwemu pękaniu. Dzięki zawartości garbników mają działanie ściągające. Pamiętać jednak trzeba, że owoce borówki zawierają dość dużo kwasu szczawiowego i nie powinny być spożywane przez ludzi, u których wydalanie szczawianów z organizmu jest upośledzone.

Bez czarny

Bez czarny – ( Sambucus nigra )

Krzew pospolity w całym kraju, rośnie często na skrajach lasów, łąk i w ogrodach. Kwitnie w czerwcu i lipcu, kwiaty ma drobne, kremowobiałe, zebrane w kwiatostany o wyglądzie parasoli. Owoce fioletowoczarne dojrzewają w sierpniu i we wrześniu.
Inne nazwy: bez lekarski, bez apteczny, bez biały, holunder, hyczko, hyćka, bzowina, bzina.

Surowce lecznicze
W celach leczniczych używane są kwiaty i owoce bzu czarnego, a czasem także kora i korzeń.

Substancje lecznicze
Kwiaty czarnego bzu zawierają flawonoidy, kwasy wielofenolowe, kwasy organiczne, aminy, olejek eteryczny, garbniki, sole mineralne i nie wyodrębniony dotąd związek o działaniu napotnym.

Owoce – są bogate w antocyjany, garbniki, kwasy wielofenolowe, kwasy organiczne. Zawierają witaminę C i witaminy z grupy B, pektyny oraz ślady olejku eterycznego.

Zbiór i konserwacja
Kwiaty zbieramy w pełnym rozkwicie w czerwcu i lipcu, ścinając kwiatostany i rozwieszając je na sznurkach lub w suszarniach. Wysuszone kwiaty oddziela się od szypułek (powinny mieć barwę żółtobiałą) i przechowuje w pojemnikach szczelnie zamkniętych.

Owoce zbierać należy w sierpniu i wrześniu, ścinać całe baldachy. Suszyć początkowo w temperaturze 30°C, potem 60°C. Po wysuszeniu obrywa się owoce z szypułek. Przechowywać podobnie jak kwiaty.

Korę zdejmuje się z 2-3 letnich pędów jesienią, a następnie suszy w miejscach przewiewnych, ocienionych, lub suszarniach.

Działanie;
kwiaty – moczopędne, napotne, wzmacniające naczynia; owoce – napotne, przeciwbólowe, rozwalniające.

Substancje czynne, zawarte w kwiatach bzu, zwiększają ilość wydalanego moczu, a z nim produktów przemiany materii. Powodują obfite pocenie się, co może być przydatne w leczeniu przeziębień i chorób przebiegających gorączkowo. Wyciągi z kwiatów czarnego bzu uszczelniają naczynia włosowate, zapobiegają ich nadmiernej łamliwości. Wyciągi z kwiatów czarnego bzu mogą być używane zewnętrznie do płukania gardła i jamy ustnej w przypadkach zapaleń i angin. Mogą być stosowane do przemywania spojówek w przypadkach zapaleń, oraz do kąpieli zdrowotnych i kosmetycznych.

Owoce, podobnie jak kwiaty, zwiększają ilość wydalanego moczu, mają działanie napotne. Są uważane za lek odtruwający, powodują bowiem łatwiejsze usuwanie toksyn oraz produktów ich przemiany z organizmu. Łagodne działanie przeczyszczające pozwala polecać te owoce ludziom w podeszłym wieku cierpiącym na zaparcia. Cenne jest działanie przeciwbólowe związków zawartych w owocach czarnego bzu, może z powodzeniem być wykorzystane w leczeniu rwy kulszowej, nerwobólu nerwu trójdzielnego, bólów zębów i migreny.

Owoce bzu mogą służyć do wyrobu konfitur i soków. Natomiast nie mogą być wykorzystywane do wyrobu win i wódek, ponieważ w procesach fermentacji powstają toksyczne frakcje alkoholi, które mogą spowodować wymioty i omdlenia.

Kora ma głównie działanie moczopędne. Od wieków była używana jako lek odchudzający.

Babka lancetowata

Babka lancetowata – ( Plantago lanceolata )

Rośnie na suchych łąkach, pastwiskach, miedzach i trawnikach w całym kraju. Roślina ta występuje w całej Europie i w Azji aż do Himalajów.
Inne nazwy: babka wąskolistna, języczki polne, żywiec.

Surowce lecznicze
W leczeniu wykorzystuje się najczęściej liście, a czasem także nasiona.

Substancje lecznicze
Najważniejsze substancje lecznicze to glikozyd, aukubina, garbniki, śluzy, flawonoidy, sole mineralne, wśród nich krzemionka i związki cynku, z witamin przede wszystkim witamina C.

Zbiór i konserwacja
Liście babki zbiera się w czasie kwitnienia, zwykle w lipcu i sierpniu. Suszyć należy rozkładając cienką warstwą, co jest ważne, bowiem liście pogniecione czy ułożone w zbyt grube warstwy brunatnieją i tracą właściwości lecznicze. Suszenie powinno odbywać się w miejscach przewiewnych, ocienionych, lub w suszarniach, w temperaturze nie wyższej niż 50° C.

Działanie;
żołądkowe, wykrztuśne, przeciwzapalne, osłaniające, przeciwbakteryjne, przeciwbiegunkowe.

Od wieków używano liści babki do leczenia ran, zwłaszcza trudno gojących się, ropiejących, czyraków i oparzeń. I dzisiaj babka ma podobne zastosowanie, a ponadto stosowane doustnie odwary i napary z liści babki są dobrym lekiem w przypadku biegunek, stanów zapalnych przewodu pokarmowego. Znoszą skurcze mięśni gładkich jelit, zwiększają nieco wydzielanie soków żołądkowych, co ułatwia trawienie.

Śluzy z liści babki działają osłaniająco na przewód pokarmowy i chronią błonę śluzową przed samostrawieniem. Właściwości te są szczególnie cenne w przypadku choroby wrzodowej powodującej nadmierną produkcję kwasu solnego w żołądku. Związki czynne zawarte w babce zwiększają także ilości śluzu wytwarzanego w oskrzelach, rozrzedzają go, co ułatwia oczyszczanie się dróg oddechowych i znosi suchy, uporczywy kaszel. Wyciągi z liści babki mogą być korzystne w leczeniu stanów zapalnych spojówek i powiek, a także w stanach zapalnych i świądzie sromu. W leczeniu zapaleń spojówek mogą także być wykorzystane napary z nasion babki. W leczeniu może także być wykorzystany liść babki zwyczajnej (o liściach okrągłych – Plantago maior). Roślina ta zawiera związki o podobnym składzie jak babka lancetowata, chociaż w innej proporcji.

Babka ta ma mniej garbników, natomiast więcej śluzów i pektyn. Stąd główne jej zastosowanie to leczenie chorób przewodu pokarmowego, jak przewlekle nieżyty, bezkwaśność soku żołądkowego, choroba wrzodowa oraz uszkodzenia błony śluzowej żołądka czy jelit przez toksyny bakteryjne, spożyte przypadkowo lub celowo trucizny. Na skórę babka zwyczajna działa podobnie jak lancetowata, natomiast ma mniejsze właściwości wykrztuśne. Stosuje się babkę zwyczajną głównie w postaci naparów lub odwarów zalewając i łyżkę suszonych liści i szklanką wrzątku.